Author: Sutrisha Chakraborty Nanda & Dr. Renu Singha
DOI Link: https://doi.org/10.70798/PP/030300005
Abstract(अमूर्तम् ): स्त्री तथा नारी-शव्दं एकं प्राचीना शव्दम्। नारी-शव्दं एकं ततसमशव्दम्।संस्कृतभाषात् अस्याः आगमनम्। नारीशव्दस्य वुतपत्तिः-नृ\नर् धातोःईन् प्रत्यये स्त्रीलिङ्गवाचकं ई प्रत्ययं युक्तं कृत्वा नारी इति पदं निष्पन्नमभवत्।नरः पदस्य अर्थः मानवः तस्य स्त्रीलिङ्गे नारी भवति।नारी इति पदस्य अर्थः मानवी प्राचीन इन्दो-इउरोपीयभाषायां अस्याः मूल अर्थासीत् मानवः वलवान् व्यक्तिः। उणादि सूत्रानुसारे कतिपयवैयाकरणाणां मतानुसारेण नरः धातोःअर्थः चलयति प्रेरयति। नरः धातोःस्त्रीलिङ्गे नारी पदं सिद्धमभवत्। प्राचीनसंस्कृतसाहित्ये धर्मशास्त्रे अस्याः उपयोगं दृश्यते-
“यत्रनार्यस्यु पूज्यन्ते रमस्ते तत्र देवताः” मनुस्मृतिः ३/५६
प्राचीनभारतीय तथा आधुनिकभारतीय समाजे नारीणां स्थानं युगे युगान्तरे चिरायतरूपे प्रतिपन्नं भवति।पितृतान्तिकसमाजे युगे युगे शास्त्रीयाचारानि नारीशक्तिं प्रतिहतकर्त्तुं सर्वदा प्रभावशालीरूपे दृश्यते। शास्त्रीयाचारानानुसारे नारीणां आदर्शभावमूर्त्ति अभवत् पतिव्रतास्त्रीरूपे पुत्रस्य जननीरूपेआदर्शपुत्रवधूरूपे।न तु स्वाधीनव्यक्तित्वमयीसा-फल्यमण्डितनारीरूपे। पितृतान्तिकपुरुषकेन्दिकसमाजे धर्मीयानुशासनेन एकदा पुरुषाणां प्रभूत्व च नारीणां मूलात् अवदमनस्य यः इतिहास प्राचीनकालात्उद्भूतमभवत् सः अद्यावधि निरवच्छिन्नं चलति। उनविंशशतकस्य नवजागरनस्य च धर्मसंस्कारकालात् नारीणां प्रगति चलति, तथापि धर्मीयशृङ्खलात् तासां मुक्तिं अद्यापि न भवति। समग्रभारतभूखण्डे नारीणां संख्या अत्याधिका, तु संसारस्य क्षुद्रसीमानायाः वहिः व्यक्तीत्वमयीनारीणां संख्या अत्युल्पा। अद्यापि धर्मीय ऐतिह्यं च संस्कृतेः प्रभावात् अधिकनारी शिक्षात् व़ञ्चिता भूत्वा संसारस्य क्षुद्रसीमायामावद्धं भवति। अतः फलस्वरुप नारीशक्तिविकाशस्य पन्थारुद्धमभवत् च देशस्य सर्वाङ्गिनविकाशस्य पन्था अपि रुद्धमभवत्। वर्तमाने भारतीयसंविधाने नारीणां हिताय विचारव्यवस्था प्रयुक्तं भवति, तथापि प्राचीनाधर्मीयानुशासनरुपप्रतिवन्धकता नारीणां अधिकारे विघ्नमकरोत्।अपरपक्षे नारी स्वयं धर्मीयानुशासनस्य वन्धनात् मुक्तं न अशक्नोत्।इदं निश्चयं कृत्वा वक्तुं शक्यते यत् धर्मीयविधानस्य युक्तिहीनानुशासनम् नारीप्रगतेः मूलप्रतिवन्धकम्। प्राचीनयुगात् आधुनिक तथा वर्तमानयुगपर्यन्तम् मानवसमाजः प्रधानतपुरुशप्रधानः।पृथिव्यां ज्ञानविज्ञानस्य अभूतपूर्वप्रसारं च देशे आर्थिकोन्नति अभवत् तत् सत्त्वेपि नारीणां उन्नतिं स्वल्पं भवति।अद्य नारी सर्वक्षेत्रेपि तस्याः प्रतिभायाः प्रभावं अर्पूवरूपेन प्रदर्शयति। नारी ज्ञानविज्ञाने शिक्षायां प्रयुक्तिविद्यायां पुरुषस्य समकक्षम्, इति प्रमाणितसत्यम्। तथापि केवलं यथोपयुक्तमानुकुलपरिवेशंविना नारीणां आत्मशक्तिविकाशस्य पन्थाःनिरूद्धं भूत्वा स्तव्धं तिष्ठति।
Keywords(कूटशव्दा): व्रह्मवादिनी, नारीऋषिका, शिक्षाज्योतिप्रकाशेन, काषिकाभाष्ये अम्भृणऋषेःदुहिता वाक्, यज्ञपवीतम्, विदुषिकन्या लोपामुद्रा, गार्गी अपाला, मैत्रेयी, नारीऋषिशश्वती.
Page No: 27-32